Rıza İnşası Ne Demek? Günlük Hayattan Bir Örnekle Anlatım
Bir gün Eskişehir’de, kafede otururken bir arkadaşımın “rıza inşası” konusundan bahsettiğini duydum. Kafamda bir soru işareti belirdi: “Bu ne ya, inşaat mı yapıyoruz, yoksa başka bir şey mi?” Tabii, araştırmalarımı yaptıktan sonra ne olduğunu anladım. “Rıza inşası” aslında toplumsal bir kavram, ama basitçe açıklamak gerekirse, insanların bir şeylere onay vermesini sağlamak, yani bir konuda onları ikna etmek anlamına geliyor. Hadi, şimdi bunu daha ayrıntılı inceleyelim.
Rıza İnşası Nedir?
Rıza inşası, kısacası, insanların belirli bir şey hakkında “evet” demesini sağlamaktır. Ama bu onayı almak sadece zorla veya baskıyla değil, bir şekilde insanların kendi istekleri gibi kabul etmeleri sağlanır. Yani, bir şeyi kabul ettirmek, ikna etmek ama bunu öyle “sana zorla kabul ettiriyorum” şeklinde değil, sanki doğal bir tercih gibi göstermek. Basit bir örnekle açıklamak gerekirse, birinin bir reklamı izlerken gerçekten o ürünü almak istemesi, ama aslında reklamın ona öyle bir duygu aşıladığı için almak istemesi gibi. İşte buna “rıza inşası” deniyor.
Birçok toplumsal teoriye göre, insanlar çoğu zaman kendi rızalarıyla bir şeylere katılırlar. Ama o katılım aslında pek de gönüllü olmayabilir. Çevremizde gördüğümüz bu tür “baskılar” çok sık karşılaştığımız durumlar. Ama mesele, bu baskının farkında bile olmadan etkilenmiş olmamız. Yani, aslında “rıza inşası” dediğimiz şey, genellikle bizim farkında olmadan yapılan bir şeydir.
Rıza İnşasının Günlük Hayatta Karşılığı
Gelin bunu daha somut hale getirelim. Mesela, sosyal medyada gördüğümüz bir reklama bakın. Zaten birçoğumuz, günün en az 2-3 saatini sosyal medya hesaplarımızda geçiriyoruz. Birisi bir ürünü tanıtmak için müthiş bir video hazırlamış, belki de en sevdiğimiz influencer o ürünü kullanıyor. İşte burada, rızamız inşa ediliyor. O kadar yumuşak bir şekilde sunuluyor ki, farkında bile olmadan bu reklamı kabul ediyoruz. Öyle ki, birkaç saat sonra aynı ürünü almak için internette araştırma yapıyoruz. Hangi site daha ucuz? Bu, tam anlamıyla rıza inşasıdır.
Bir başka örnek de eğitimle ilgili. Öğretmenler genelde sınıfta konuyu işlerken, öğrencileri ikna etmeye çalışır. Hani, “Bu konuyu bilmek çok önemli, hayatınızda size fayda sağlar,” diyen bir öğretmen örneği var ya… İşte burada da rıza inşası var. Öğrenciler, o konuda ne kadar zorlansa da, öğreten kişinin söylediklerini bir şekilde kabul etmeye meyillidirler. O yüzden öğretmenler bazen “kendi bildikleri doğru”yu öğrencilere sunar ve öğrenci de genellikle bu bilgiyi kabul eder. Ama gerçek şu ki, öğrenci bu bilgiyi istemiyor olabilir, sadece baskı nedeniyle kabul etmiştir.
Rıza İnşasının Siyasetle İlişkisi
Bir de rıza inşasının daha büyük çapta, siyasetle ilişkilendirilmiş hali vardır. Düşünsenize, bir hükümet veya bir lider, halkın “istediği” şeyleri yapıyormuş gibi görünüp, bir şekilde onların rızasını alır. Burada da rıza inşası devreye giriyor. Bazı politikalar, halkın gerçekten onay vermediği, ama belirli bir şekilde sunulduğunda kabul ettiği şeylerdir. Yani, halk, farkında olmadan buna “evet” demiştir.
Mesela, seçim zamanlarında, bazı liderler sürekli olarak çok sevilen sloganlar kullanır: “Halkın yanındayım,” veya “Bize güvenin, her şey çok güzel olacak.” Bu tür söylemlerle, halkın rızası elde edilir. Fakat bu söylemlerin arkasındaki politikaların ne kadar halkın gerçek isteklerine hitap ettiği tartışılabilir. İronik bir şekilde, en çok sevilen söylemler bazen en az uygulanabilir olanlardır. Fakat halk, bu söylemleri kabul eder, çünkü onlara hoş bir şekilde sunulmuştur. Yani, aslında bir tür rıza inşası yapılmaktadır.
Medya ve Rıza İnşası
Medya da rıza inşasında büyük bir rol oynar. Bunu, herhangi bir televizyon kanalını izlerken bile fark edebilirsiniz. Birçok kanal, izleyicilerinin düşüncelerini yönlendiren içerikler üretir. Haberlere bakın, gündemde olan bir konu çok kısa sürede herkesin dilinde olur. Bu konuda sadece belli bir bakış açısı verilir ve insanlar, neredeyse farkında bile olmadan, bu bakış açısını benimser. Aslında medya aracılığıyla bir toplumun genel rızası şekillendirilir. Kimi zaman bir olay hakkında farklı bakış açıları sunulmaz, tek bir perspektiften olay anlatılır ve izleyiciler, ona ikna edilerek rızalarını verirler.
Rıza İnşasında Etkili Olan Faktörler
Rıza inşasını daha iyi anlayabilmek için hangi faktörlerin etkili olduğunu da bilmek önemli. Toplumda, bireylerin farklı motivasyonları vardır ve bunlar, rıza inşasını etkileyen unsurlar olabilir. İnsanlar, kendilerine hitap eden, duygu ve mantıkla uyumlu argümanları daha kolay kabul ederler. Örneğin, insanlara “iyi” olma duygusu aşılanarak, onların rızası elde edilebilir. Ayrıca, karşı tarafın güvenilirliği de çok önemlidir. Eğer güvenilir bir otorite kişisi veya bir influencer bir şeyi öneriyorsa, insanların buna rıza göstermesi daha olasıdır.
Sonuç: Rıza İnşası, Hepimizin Farkında Olması Gereken Bir Kavram
Rıza inşası, temelde, insanları etkileme ve onları kendi istekleriymiş gibi bir şeylere razı etme sürecidir. Hepimizin etkilendiği bir durumdur; ister sosyal medya reklamları, isterse politika dünyasındaki söylemler olsun. Ancak, bu süreç hakkında bilinçli olmak, bizlere daha sağlıklı kararlar almayı sağlar. Rıza inşası aslında hem bireysel hem de toplumsal düzeyde büyük etkiler yaratır ve hepimiz buna bir şekilde dâhiliz. Peki, bizler bu sürecin farkında mıyız? Rızamız, gerçekten bizim tercihlerimiz mi, yoksa çevremiz tarafından şekillendirilen bir onay mı?